Fantastyczna podróż – recenzja książki: niezwykła ekspedycja do wnętrza człowieka

Isaac Asimov kojarzy się przede wszystkim z robotami, wielkimi koncepcjami naukowymi i rozbudowanymi wizjami przyszłości. Fantastyczna podróż pokazuje jednak nieco inne oblicze jego twórczości, koncentrując się na ekspedycji do wnętrza ludzkiego organizmu. W tej recenzji książki przyglądam się temu, jak sprawdza się tak nietypowy pomysł i czy nadal po wielu latach potrafi on zadowolić czytelnika.

Granice ludzkiego ciała mogą stać się równie fascynującym miejscem akcji jak niezbadane planety czy odległe zakątki kosmosu. Wystarczy spojrzeć na nie z odpowiednio zmienionej perspektywy. W powieści Isaaca Asimova naukowcy i pozostali członkowie ekspedycji zostają zmniejszeni do mikroskopijnych rozmiarów. W specjalnie przygotowanym okręcie podwodnym rozpoczynają wyprawę przez układ krwionośny człowieka. Ich celem jest przeprowadzenie operacji, której nie da się wykonać tradycyjnymi metodami. Fantastyczna podróż łączy w ten sposób naukową fantazję z przygodową konstrukcją opowieści.

Jeśli interesuje Cię klasyczna science fiction, sprawdź również pozostałe recenzje książek dostępne na naszym portalu.

Fantastyczna podróż – niezwykła wyprawa w głąb ludzkiego organizmu

Punktem wyjścia powieści jest koncepcja, która nawet po upływie kilkudziesięciu lat potrafi pobudzić wyobraźnię. Grupa pięciu osób zostaje zmniejszona do rozmiarów umożliwiających wprowadzenie ich do organizmu człowieka. Ich zadaniem jest dotarcie do niebezpiecznego skrzepu krwi znajdującego się w mózgu naukowca Benesa. Stawka jest wyjątkowo wysoka, ponieważ od życia mężczyzny zależy przyszłość świata, a sama operacja musi zakończyć się w ciągu godziny. Kiedy do tego dochodzi podejrzenie obecności sabotażysty wśród członków ekspedycji, zwykła misja medyczna zmienia się w pełnoprawną przygodę science fiction.

Zdecydowanie największą zaletą tej powieści jest wykorzystanie ludzkiego organizmu jako przestrzeni do prowadzenia przygodowej opowieści. Układ krwionośny, serce, płuca czy naczynia włosowate przestają być wyłącznie elementami anatomii. Stają się przeszkodami, niebezpiecznymi obszarami i kolejnymi etapami wyprawy. To bardzo wdzięczny pomysł, ponieważ pozwala budować napięcie bez konieczności ciągłego rozszerzania skali konfliktu. Bohaterowie nie muszą przemierzać galaktyki ani mierzyć się z obcymi cywilizacjami. Wystarczy, że spróbują przetrwać w środowisku, które normalnie stanowi część każdego człowieka.

Dobrze wypada również ograniczenie czasowe. Godzina na wykonanie zadania i opuszczenie organizmu sprawia, że ekspedycja nie może pozwolić sobie na niepotrzebne przestoje. Dodatkowo zagrożenie sabotażem wprowadza element nieufności, dzięki któremu niebezpieczeństwo nie pochodzi wyłącznie z otoczenia. W rezultacie historia otrzymuje dwa uzupełniające się źródła napięcia: walkę z fizycznymi przeszkodami oraz niepewność dotyczącą intencji uczestników wyprawy.

Trzeba jednak pamiętać, że Fantastyczna podróż jest adaptacją scenariusza filmowego, a nie autorskim pomysłem Asimova. Ma to znaczenie dla oceny całej fabuły. Powieść zachowuje przygodowy charakter pierwowzoru, ale nie wykorzystuje w pełni możliwości, jakie kojarzymy z najlepszymi utworami pisarza. Sam Asimov przyznawał, że nie był zadowolony z tej nowelizacji, ponieważ musiał trzymać się cudzej historii. Widać to przede wszystkim w ograniczonej swobodzie rozwijania poszczególnych elementów.

Zespół złożony z wyrazistych, ale nierównych osobowości – bohaterowie

Galeria postać w tej powieści to niestety jeden z jej najsłabszych i najbardziej archaicznych elementów. Załoga łodzi Proteus składa się z typowych, niemal jednowymiarowych archetypów zimnowojennej literatury: mamy tu cynicznego kapitana, opryskliwego i wiecznie zbuntowanego naukowca, twardego agenta specjalnego oraz obowiązkową, pełniącą funkcję dekoracyjną postać kobiecą. Owa jednowymiarowość sprawia, że lektura dla współczesnego wymagającego i po części też wrażliwego (czasem może nawet nadwrażliwego) czytelnika bywa dość trudna. 

Szczególnie dotkliwie zestarzała się tu dynamika na linii Grant–Cora, która opiera się na topornych, doskonale znanych z tanich romansów kliszach. Cora jako wybitna naukowiec zostaje sprowadzona do roli asystentki, która myśli wyłącznie o swoim mentorze, by ostatecznie ulec wdziękom. Asimov wyraźnie męczył się z pisaniem tej relacji, co widać w dialogach brzmiących nienaturalnie, drętwo i po prostu irytująco. Postacie nie przechodzą żadnej sensownej ewolucji wewnętrznej; ich motywacje są podawane wprost, a podejmowane decyzje wynikają wyłącznie z bieżących potrzeb fabularnych, a nie z psychologicznej głębi.

Nawet postacie teoretycznie intrygujące, takie jak antypatyczny doktor Michaels czy bezkompromisowy Duval, sprawiają wrażenie kukiełek poruszanych po planszy przez scenarzystę.

Anatomia człowieka jako przestrzeń przygody – świat przedstawiony

Największym atutem świata przedstawionego jest sposób wykorzystania ludzkiego organizmu. Asimov pokazuje go jako środowisko, które z odpowiedniej perspektywy staje się równie obce i niebezpieczne jak niezbadana planeta. Naczynia krwionośne, pęcherzyki płucne, komórki odpornościowe i kolejne struktury anatomiczne tworzą przestrzeń dla przygody, a zmiana skali pozwala spojrzeć na dobrze znane elementy zupełnie inaczej.

Drugim ważnym składnikiem jest atmosfera zimnej wojny. Rywalizacja dwóch przeciwstawnych obozów, tajemnica naukowa i zagrożenie szpiegowskie nadają wyprawie polityczny kontekst. Dzisiaj niektóre rozwiązania są już mocno zakorzenione w estetyce minionej epoki, ale właśnie dzięki temu książka stanowi interesujący obraz wyobrażeń o przyszłości charakterystycznych dla lat sześćdziesiątych.

Styl Asimova – przystępna przygoda z naukowym balastem

Język powieści jest lekki, przystępny i pozbawiony zbędnej komplikacji, dzięki czemu książkę czyta się szybko i płynnie. Asimov stara się jednocześnie nadać fantastycznemu założeniu pozory naukowego prawdopodobieństwa, wprowadzając objaśnienia dotyczące miniaturyzacji i ludzkiej anatomii. Nie wszystkie wypadają przekonująco. Część wyjaśnień sprawia wrażenie pseudonaukowych, a niektóre partie przypominają skrócony podręcznik anatomii.

Z drugiej strony nie można odmówić autorowi umiejętności przedstawienia skomplikowanych zagadnień w sposób, który ma służyć przygodzie. Książka nie wymaga od odbiorcy specjalistycznego przygotowania medycznego, choć znajomość ludzkiego organizmu z pewnością ułatwia wyobrażenie sobie kolejnych etapów wyprawy.

Najważniejsze zastrzeżenie dotyczy więc nie tyle samego języka, ile proporcji między opowiadaniem a objaśnianiem. Kiedy naukowe informacje wspierają akcję, stanowią wartość dodaną. Kiedy zaczynają dominować nad wydarzeniami, osłabiają przygodowy charakter lektury.

Czy warto przeczytać Fantastyczną podróż Isaaca Asimova? 

Fantastyczna podróż to interesująca pozycja dla miłośników klasycznej science fiction i przygodowych historii opartych na nietypowych koncepcjach. Nie jest to jednak najlepszy wybór dla osób chcących poznać pełnię literackich możliwości Isaaca Asimova. Osobiście traktowałbym ją raczej jako ciekawostkę w dorobku pisarza niż jedną z jego najważniejszych książek.

Fantastyczna podróż o sympatyczna, choć nierówna lektura, której największą siłą jest wyobraźnia i umiejętność połączenia rozrywki z naukową ciekawością. Nie wszystkie elementy próby Asimova przekonują, ale całość ma swój niepowtarzalny, retrofuturystyczny urok. To propozycja przede wszystkim dla miłośników klasycznego science fiction, którzy potrafią przymknąć oko na pewne niedoskonałości. Dla kogo? Dla miłośników klasycznej science fiction, powieści przygodowych, literatury popularnonaukowej oraz historii wykorzystujących niezwykłe koncepcje naukowe.

Radosław Frosztęga

Twórca Popkulturowego Kociołka. Z popkulturą i tworzeniem autorskich tekstów związany od 2002 roku. Specjalizuje się w tematyce kultury Japonii oraz rynku komiksowego. Jako publicysta od lat śledzi rozwój mangi i anime, zamieniając wieloletnią pasję w rzetelne recenzje i analizy literatury oraz gier.