Eligiusz Niewiadomski (seria Biografie Sławnych Ludzi) – recenzja książki.

Kim naprawdę był Eligiusz Niewiadomski? Zabójcą prezydenta, malarzem, intelektualistą czy zwykłym szalonym fanatykiem? Autor książki, Tomasz Sikorski, stara się ukazać nie tylko sam akt zamachu, ale także życie i motywacje jego sprawcy. Jest to więc biografia, która otwiera oczy na złożoność ludzkich wyborów, które zmieniają oblicza historii.

Eligiusz Niewiadomski to postać skrajnie kontrowersyjna, którą wielu współczesnych historyków i polityków najchętniej wymazałoby z kart narodowych kronik. Nic więc dziwnego, że decyzja wydania przez Państwowy Instytut Wydawniczy tej publikacji w ramach serii Biografie Sławnych Ludzi, wywołała sporo kontrowersji. Trzeba jednak znać każdy element własnej historii, aby móc zapobiec jej powtórzeniu. Tym bardziej że sam Niewiadomski to postać bardzo niejednoznaczna. Tomasz Sikorski w swojej pracy podejmuje się więc próby pokazania Niewiadomskiego jako kogoś znacznie więcej niż tylko bezwzględnego mordercy, dekonstruując jego życie artystyczne, naukowe i społeczne.

Książka Eligiusz Niewiadomski to biografia wielowątkowa i panoramiczna, pokazująca życie człowieka, którego nazwisko na zawsze zapisane zostało w historii Polski. Autor, będący uznanym historykiem i politologiem nie stworzył jedynie suchej historii zabójcy pierwszego prezydenta RP. Zasiadając do lektury tego tytułu, otrzymujemy tu naprawdę monumentalną analizę postaci, która stopniowo dojrzewała do swojego czynu, po drodze przeżywają swoje wzloty i upadki.

Autor wnikliwie rekonstruuje całe życie Niewiadomskiego: dzieciństwo, edukację, karierę artystyczną, zaangażowanie polityczne i społeczne, a także powody, które mogły prowadzić do jego tragicznego czynu. Początek książki jest przez to dość trudny do przebrnięcia, szczególnie dla czytelników, którzy na przykład nie specjalnie pasjonują się historią sztuki. To właśnie jest w tych rozdziałach tkwi klucz do chociaż częściowego zrozumienia Niewiadomskiego i jego postrzegania świata. Niewiadomski jawi się tu jako człowiek nowoczesny i bardzo dobrze wykształcony. Jako reformator szkolnictwa i ceniony wykładowca. Jego synteza malarstwa polskiego do dziś uchodzi zaś za monografię doskonałą. Autor pokazuje nam więc intelektualistę o europejskich horyzontach, co czyni jego późniejszą radykalizację jeszcze bardziej niezrozumiałą i przerażającą.

Sikorski ponadto z niezwykłą sprawnością kreśli tu szerokie tło polityczne II Rzeczypospolitej. Autor nie unika trudnych tematów: antysemityzmu, brutalizacji języka publicznego czy kampanii nienawiści wymierzonej w Gabriela Narutowicza. Opisuje więc mechanizmy, które wydają się być bardzo aktualne. Niewiadomski w ujęciu Sikorskiego nie jest zwykłą marionetką. To postać znacznie bardziej autonomiczna, której frustracja, ekstremizm i zaślepienie narastały latami, aż do momentu erupcji, którą on sam nazwał „czynem twórczym”.

Ciekawym elementem publikacji jest tu również ukazanie stosunku opinii publicznej do zabójcy. Od oburzenia, przez próby usprawiedliwienia, po późniejsze mitologizowanie jego postaci. Autor przywołuje także echa, jakie czyn Niewiadomskiego wywołał w debatach o kondycji demokracji, społeczeństwie obywatelskim i zagrożeniach czyhających na nowo narodzone państwo.

Eligiusz Niewiadomski Tomasza Sikorskiego to więc rzetelna, pogłębiona biografia, będąca jednocześnie pewną przestrogą dla współczesności. Nie jest to łatwa lektura i w pewnych jej fragmentach naprawdę trzeba trochę się przemóc do dalszego czytania. Jednak jest to książka obowiązkowa dla każdego, kto chce zrozumieć zarówno dramat jednostki, jak i dramat odradzającej się po latach niewoli Polski.